Riobase Platform

Goed werkende riolen en gemalen zijn van levensbelang, maar hoe zorg je als kleine gemeente dat het beheer je niet te veel geld en moeite kost? Het project Riobase maakt een raamwerk voor op risico’s en data gebaseerd rioolbeheer waar ambtenaren van kleinere gemeenten op termijn van moeten profiteren. Het beheer wordt hierdoor eenvoudiger, efficiënter en effectiever. Riobase is een project van de lectoraten Data Science en Asset Management van HZ University of Applied Sciences. Ze werken samen met de dertien Zeeuwse gemeenten, Waterschap Scheldestromen en Waterbedrijf Evides.

In Nederland ligt er zo’n honderdduizend kilometer aan riolering met een totale vervangingswaarde van ongeveer zestig miljard euro. Een fors deel is aan het einde van zijn levensduur. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het beheer van het systeem. De vervangingsopgave, de hoge kosten die hiermee zijn gemoeid, de transparantie die inwoners verlangen over gemeentelijke uitgaven en extra problemen door bijvoorbeeld klimaatverandering en extreem weer bezorgen rioolbeheerders veel kopzorgen.

Zeeland telt dertien gemeenten, variërend in inwoneraantal van 7308 (Noord-Beveland) tot 54.589 (Terneuzen). Het zijn allemaal relatief kleine gemeenten. In de ambtelijke organisaties werken weinig specialisten, die zich alleen maar met het rioolsysteem bezighouden, en veel generalisten, mensen die meerdere taken hebben. Dit geldt in ieder geval voor ambtenaren die verantwoordelijk zijn voor het rioolbeheer in de gemeenten Reimerswaal, Sluis, Veere en Vlissingen, die deelnemen aan de pilotfase van Riobase. “Je bent elke dag bezig met verschillende taken. Je moet bewust de tijd nemen om je daadwerkelijk bezig te houden met het rioolbeheer”, zegt Jacob-Jan Sinke, rioolbeheerder van de gemeente Reimerswaal.

Net als de andere Zeeuwse gemeenten en Waterschap Scheldestromen werken de vier al jaren volgens een vaste onderhoudsagenda aan hun rioolsystemen en gemalen. Het ene jaar is het riool in de ene wijk aan de beurt, het jaar erna een in een andere buurt. De besluitvorming welke wijk aan de beurt is, gebeurt vooral op basis van intuïtie en eenvoudige, historische data.

Een grote stad als Rotterdam doet het anders. Hier heeft de ambtelijke organisatie assetmanagement omarmd. De gemeente stuurt al jaren op risico’s en pleegt alleen onderhoud wanneer het nodig is. Het invoeren van zo’n systeem staat ook op de agenda van veel kleine gemeenten, maar de tijd en kennis ontbreken hiervoor simpelweg.

Het project Riobase wil daarbij helpen. De HZ University of Applied Sciences werkt hiervoor samen met de Zeeuwse gemeenten, het waterschap en Waterbedrijf Evides. “Op welke wijze kunnen rioolbeheerders van relatief kleine gemeenten met inzet van fit for purpose assetmanagement-technieken risicogestuurd, onderbouwd met data en in onderlinge samenwerking efficiënt en effectief rioolbeheer in de praktijk brengen?” is de onderzoeksvraag.

De onderzoeksvraag is naar boven gekomen uit een lijst van vragen en wensen die rioolbeheerders van alle Zeeuwse gemeenten en het waterschap in 2018 hebben gemaakt. Bovenaan deze lijst prijkten risicogestuurd inspecteren in plaats van via meerjarige onderhoudsplannen, het gebruik van verschillende databronnen en van elkaar leren en samenwerken.

De onderzoekers denken aan die wensen te kunnen voldoen als ze een raamwerk en toolbox ontwikkelen, die bestaat uit instrumenten en technieken waarmee kleine gemeenten makkelijker kunnen overstappen. De onderzoekers hebben de hoofdvraag van Riobase opgedeeld in een vijf deelvragen. De eerste twee gaan over de voorwaarden die nodig zijn om op basis van risico’s en data het riool te beheren en welke assetmanagement-instrumenten er al voorhanden zijn.

Hiervoor hebben de onderzoekers interviews gehouden met de Zeeuwse rioolbeheerders, een nulmeting uitgevoerd bij enkele gemeenten, literatuuronderzoek gedaan en kennis uitgewisseld met instituten en een gemeente als Rotterdam.

De resultaten van de interviews, het onderzoek en de analyse van bestaande databronnen zijn gebruikt om (in samenwerking met de gemeenten Reimerswaal en Veere) een eerste versie van een raamwerk te maken. Twee belangrijke voorwaarden die de gemeenten aan dit raamwerk stelden waren dat de beheerders gebruik willen blijven maken van de sterke punten van de organisatie en de werkprocessen zoveel mogelijk willen behouden. Ook kwamen zaken naar boven als het belang van integraal stedelijk waterbeheer, dat assetmanagement een duidelijke meerwaarde moet hebben, de kwaliteit van de data betrouwbaar moet zijn en dat er een balans moet blijven tussen een bepaalde structuur en flexibiliteit.

De missie, visie en bedrijfswaarden van de betrokken gemeenten bepalen in het concept-raamwerk de doelstellingen voor het rioolsysteem. Hierna volgt een functionele en fysieke decompositie van het systeem en een analyse op basis van de eisen omtrent prestaties. Hiervoor worden ook historische gegevens gebruikt. Op basis van deze analyse wordt dan een ontwerp en planning gemaakt. Gegevens die voortkomen uit de werkzaamheden gaan terug in het raamwerk om de aanpak verder te verbeteren. Alle gemeenten profiteren hiervan.

In overleg met de twee pilotgemeenten en op basis van literatuur zijn bij deze stappen tools gezocht waarmee kleinere gemeenten moeten kunnen werken. Het gaat bijvoorbeeld om het RASCI-model (voor rollen en verantwoordelijkheden), een door de HZ gemaakt stappenplan, de NEN2767-standaard, Reliability Centred Maintenance-tools, data science en Root Cause Analysis. De ISO 55000-norm is de basis voor alle werkzaamheden. Met de tools kunnen de beheerders een risico- en criticliteitsmatrix opstellen. Hierbij kijken zij naar kritische assets en maken ze een afweging van de risico’s, de kans op falen en de gevolgen van falen.

De concept-toolbox is getest in de gemeenten Reimerswaal (22.887 inwoners per 2021) en Veere (21.950 inwoners per 2021). De eerste resultaten zijn positief. “Het kan ons helpen om beter inzicht te krijgen in het areaal, kwaliteit en andere factoren. Door een project als Riobase moeten we beter onderbouwde keuzes kunnen maken”, zegt Sinke. Na de eerste testperiode en een evaluatie is de pilot uitgebreid met de gemeenten Sluis (23.386 inwoners per 2021) en Vlissingen (44.264 inwoners per 2021).

In het rioolbeheer gaan elk jaar miljoenen euro’s om. De inwoners betalen het via de rioolheffing. “Door beter inzicht kun je betere keuzes maken, waardoor de planning van werkzaamheden in de openbare ruimte beter op elkaar worden afgestemd. Wie weet levert dit ook het nodige financiële voordeel op voor inwoners”, denkt rioolbeheerder Thomas van Sluijs van de gemeente Veere.

Het project loopt door tot en met januari 2022. De toolbox moet een norm of richtlijn worden binnen SAZ+, een samenwerkingsverband op het gebied van de afvalwaterketen in Zeeland van de dertien gemeenten en het waterschap. Dit kan ook binnen het landelijke RIONED, zodat er landelijk kan worden geprofiteerd van de opgedane kennis.

Daarnaast vloeit de kennis terug naar het onderwijs. De onderzoekers denken bijvoorbeeld aan een leergang voor rioolbeheerders. Een eventueel vervolgproject zou kunnen gaan over het uitbreiden van de methodiek naar andere onderdelen van gemeentelijke organisaties.

Riobase is mede mogelijk gemaakt door een RAAK Publiek-subsidie van SIA.